روزنوشتهای میلاد زمانی

اپیدمیولوژی به دانش بررسی عوامل مسببه، منشا، انتقال، پراکنش، فراوانی وقوع، و نهایتاً پیشگیری بیماریها و عقب ماندگی های ذهنی و جسمی در جوامع مختلف بشری و به کار گیری این دانسته ها در کنترل و پیشگیری از بروز معضلات بهداشتی انسانها اطلاق می گردد (از فرهنگ شورای علمی - بهداشتی ایالات متحده، میلاد)

در این زمینه یک سری اصطلاحات هست که برای شما ترجمه کردم () به شرح ذیل (سعی کردم مواردی رو که ترجمه می کنم بصورت کاملاْ ادبی باشه که اگر شما عزیزان قصد استفاده از او مطالب رو داشته باشید برای ویرایشش دچار مشکل نشید، منبعم هم ویکیپدیای انگلیسیه. اما توضیحات توی پرانتزها رو بصورت محاوره ای نوشتم که اختلاف فازش شما رو از یکنواختی در بیاره ) :

بیماری تک گیر (Sporadic)

وقتی یک بیماری به علت نبودن عوامل اصلی کم دیده شود بیماری تک‌گیر است، که می‌تواند به اندمی (بومی)،  اپیدمی (همه گیری) یا پاندمی (جهان گیری) تبدیل شود.

بیماری بومی (Endemic)

هنگامیکه یک بیماری به علت شریط خاص بوم‌شناسی یک منطقه در حد انتظار و در وضعیت پایدار (Steady state) باشد، بیماری بومی است. برای مثال آبله مرغان در انگلیس یک آندمی است، اما مالاریا در آن کشور آندمی بشمار نمی رود. هرساله تنها تعداد ناچیزی مورد ابتلا به مالاریا در انگلیس مشاهده می شود که این میزان هرگز افزایش نمی یابد، زیرا ناقل (Vector) اصلی این بیماری، پشه آنوفل، در انگلیس گستره اندکی دارد.

برای اینکه به یک بیماری لقب بومی اطلاق گردد، هر شخص آلوده باید این بیماری را بطور میانگین تنها به یک نفر انتقال دهد. این امر بدان معنی است که  با در نظر گرفتن یک جامعه ی نمادین که در آن همه افراد به یک میزان مستعد پذیرش یک بیماری و در معرض آن باشند (Completely Susceptible Population)، عدد پایه ی تکثیر یک بیماری برابر با ۱ است. پس در جامعه ای که تعدادی افراد مقاوم نیز در آن یافت می گردد، حاصل ضرب عدد پایه ی تکثیر یک بیماری در نسبت افراد مستعد در آن جامعه، برابر با ۱ خواهد بود. بدین ترتیب این بیماری نه ریشه کن خواهد گردید (بصورت خودبخودی) و نه تعداد مبتلایان بدان بصورت یک تابع نمایی افزایش خواهند یافت، بلکه نرخ سرایت آلودگی بصورت بومی و در وضعیت ثابت خواهد ماند.

بیماریی که ابتدا بصورت یک همه گیری (اپیدمی) آغاز گردیده است نیز یا تدریجاً ریشه کن خواهد شد (با امکان بازگشت بصورت ادوار قابل پیش بینی تئوریک / نظیر بیماری سارس - میلاد) و یا به مرحله بومی با وضعیت ثابت خواهد رسید (مانند اپیدمی- پاندمی آنفولانزای اسپانیایی در خلال جنگ اول جهانی - میلاد) که در هر صورت این امر بستگی به عواملی نظیر شدت انتقال بیماری و نحوه این انتقال دارد.

بیماری همه گیر (Epidemic)  

به بروز هر بيماری قابل انتقال و ساری (نظیر AIDS، طاعون، آنفولانزا و سارس - میلاد )  یا غیر قابل انتقال (نظیر چاقی، اعتیاد و بیماریهای روانی - میلاد) و یا هر عاملی که سلامتی انسان را به خطر بیندازد چنانچه بیش از حد انتظار باشد اپیدمی گفته می‌شود. به عنوان مثال با توجه به ریشه کن شدن بیماری آبله به طور کلّی در دنیا، بروز حتی یک مورد ابتلا به آبله، اپیدمی آن لحاظ می گردد. بروز چند مورد همزمان بیماری نادری نظیر هاری نیز به همین ترتیب. اما هر تعدادی از ابتلا به سرما خوردگی معمولی هرگز یک اپیدمی به شمار نمی رود.

بیماری عالم گیر (Pandemic)

هنگامیکه یک بیماری از مرز چند قاره بگذرد‌، مانند بیماری ایدز که می توان گفت در حال جهانی‌شدن است بدان پاندمی اطلاق می گردد.

بر اساس اعلام سازمان بهداشت جهانی (WHO) بیماریی پاندمیک بشمار خواهد رفت که ۳ ویژگی زیر را دارا باشد:

۱-     بیماری بصورت ناگهانی در جامعه ای بروز نموده و برای آن جامعه تازگی داشته باشد؛

۲-     آن عامل انسانها را مبتلا نموده و بصورت جدی بیمار سازد؛

۳-     آن عامل به راحتی و تداوم بالا بین افراد پخش گردد.      

البته یک بیماری تنها بدلیل داشتن گستره بالا و مهلک بودن پاندمیک لحاظ نمی گردد، بلکه این بیماری (بر خلاف اپیدمی - میلاد) باید الزاماً ساری و قابل انتقال باشد. برای مثال علی رغم مهلک و فراگیر بودن، بیماری سرطان یک پاندمی بشمار نمی رود (اگرچه پاره ای از عوامل بروز سرطان (نظیر هپاتیت و AIDS - میلاد) می توانند پاندمیک باشند).

بعنوان نمونه، برنامه کنترلی آنفولانزا توسط WHO به شرح ذیل طبقه بندی گردیده است:

مرحله پیش عالم گیری:

فاز ۱: هیچ سوش (واریته) جدیدی از ویروس آنفولانزا در انسان مشاهده نگردیده است؛

فاز ۲: هیچ سوش (واریته) جدیدی از ویروس آنفولانزا در انسان مشاهده نگردیده است، اما سوش حیوانی می تواند سلامت انسان را تهدید نماید؛

مرحله اخطار عالم گیری:

فاز ۳: آلودگی انسانی با سوش جدید ویروس، اما نمونه ای از انتقال انسان به انسان مشاهده نگردیده است؛

فاز ۴: گروه های کوچک، محدود و محلی از موارد انتقال انسان به انسان رویت گردیده است؛

فاز ۵: گروه های بزرگتری از نمونه های انتقال انسان به انسان رویت گردیده، اما موارد کماکان بصورت محلی می باشند؛

مرحله عالم گیری: 

فاز ۶: انتقال مداوم و پیشرفته بیماری در جوامع بزرگ مشاهده گردیده است.

موارد نگران کننده ای که می توانند به یک پاندمی بدل شوند:

۱- ویروس ایبولا یا ابولا (Ebola) و سایر بیماریهای سریعاً مهلک نظیر تب لاسا (Lassa Fever)، تب دره ریفت (Rift Valley Fever)، ویروس ماربورگ (Marburg Virus)، و تب هموراژیک (خونی) بولیوی (Bolivian Hemorrhagic Fever) که هر لحظه می توانند به یک پاندمی فاجعه آمیز تبدیل شوند (من اوایل کار وبلاگم راجع به تبهای هموراژیک و تب هموراژیک کریمه - کنگو بحث کرده بودم، ایشالا از فردا راجع به بیماری های بالا هم مطالبی رو ترجمه و پست می کنم، علی الخصوص راجع به خود ایبولا که ظرف کمتر از 3 ماه جمعیت کشور جمهوری دموکراتیک کنگو رو که در اون ایام زئیر نامیده می شد به نصف تقلیل داد - میلاد )  

2- بیمارهای ناشی از پاتوژنهای مقاوم به آنتی بیوتیک: بسیاری از بیماریهایی که اکنون ریشه کن و یا بخوبی کنترل شده اند می توانند بدلیل مقاوم شده سوشهای جدید پاتوژنهای مربوطه مجددا به یک پاندمی مبدل گردند، بیماریهایی نظیر سل و آنفولانزا از این دستند.

3- بیماری سارس SARS - Severe Acute Respiratory Syndrome (نشانگان التهاب تنفسی حاد و وخیم) که می توانست به یک پاندمی مهلک تبدیل گردد با درایت WHO کنترل گرید، ولیکن هیج تضمینی بابت عدم بازگشت آن وجود ندارد.

4- H5N1: همواره این وحشت وجود دارد که ترکیب ویروسهای آنفولانزای مرغی (Avian Flu - Birds Flu) و نئع انسانی ان در بدن میزبان (خواه انسان یا پرنده) باعث بروز سوش جدیدی از این ویروس گردد که بغایت مهلک و بی نهایت ساری باشد.